Kinh tế chuyển nhượng V.League: Khi quyền quyết định nằm ngoài bản hợp đồng

Đêm cuối tháng Mười ở Manchester, tôi mở lại cuốn sổ ghi chép từ chuyến công tác cách đây mấy tháng. Trang giữa là một dãy tên cầu thủ trẻ Việt Nam, bên cạnh là những con số mà các đại diện đưa ra trong những cuộc gọi riêng. Bốn giờ sáng, điện thoại tôi rung. Một người bạn làm tuyển trạch ở J.League hỏi thẳng: “Cầu thủ Việt Nam tiếp theo sẽ đi đâu, giá bao nhiêu?” Tôi không trả lời ngay. Để trả lời câu đó, người ta phải hiểu một thứ không nằm trong bất kỳ bản hợp đồng nào.

Ở châu Âu, tôi quen với một thị trường chuyển nhượng nơi mọi thứ được ghi lại: phí cố định, phí gia tăng, điều khoản bán lại, lịch trả góp. Ở Việt Nam, bức tranh khác hẳn. Phần lớn các câu lạc bộ V.League vận hành dựa trên dòng tiền từ ông bầu hoặc doanh nghiệp mẹ. Bản quyền truyền hình được chia theo một pool khiêm tốn so với chi phí vận hành. Điều đó không có nghĩa bóng đá Việt Nam thiếu tiền. Nó có nghĩa nguồn lực tập trung vào một vài bàn tay, và quyết định chuyển nhượng không phải bài toán cân đối thu chi của cả tập thể, mà là quyết định của một cá nhân.

Cuộc gọi lúc hai giờ sáng từ Mino không bao giờ nói về tiền; nó luôn nói về quyền lực. Ở V.League, câu chuyện cũng vậy, chỉ khác cái tên và số điện thoại.

Tôi từng ngồi với một giám đốc kỹ thuật của một câu lạc bộ V.League trong một buổi tối ở quận 1. Ông nói với tôi một câu tôi ghi lại nguyên văn: “Ở đây, hợp đồng không phải là điểm kết thúc, nó chỉ là điểm bắt đầu của một cuộc thương lượng khác.” Ông mô tả cách một cầu thủ trẻ có thể được đưa lên đội một, tỏa sáng vài trận, rồi bước vào vòng xoáy đàm phán lại lương, phí lót tay và những điều khoản không được công khai. Không có cơ sở dữ liệu công khai nào ghi lại những con số đó. Với tư cách người đưa tin về thị trường chuyển nhượng, tôi học được rằng ở đây, dữ liệu thật nằm trong những cuộc điện thoại, không nằm trong thông cáo câu lạc bộ.

Ngành công nghiệp bóng đá Việt Nam có một đặc điểm khiến tôi luôn phải cẩn trọng khi so sánh: phần lớn cầu thủ trẻ trưởng thành qua các lò đào tạo gắn với một doanh nghiệp hoặc một tổ chức cụ thể. Mô hình đào tạo trẻ của HAGL trong nhiều năm là ví dụ tiêu biểu cho cách một tập đoàn tư nhân xây dựng một thế hệ cầu thủ từ rất sớm rồi đưa họ ra thị trường quốc tế. Song song đó, các câu lạc bộ gắn với doanh nghiệp nhà nước hoặc lực lượng vũ trang, như trường hợp của Viettel, tạo ra một dòng cầu thủ ổn định nhưng ít khi được định giá theo chuẩn thị trường tự do. Hai mô hình này tạo ra hai kiểu giá khác nhau cho cùng một dạng cầu thủ, và đó là lý do các tuyển trạch viên nước ngoài thường xuyên bối rối khi định giá tài năng Việt Nam.

Dòng chảy tài năng ra nước ngoài cũng theo một logic rõ ràng. Trong nhiều năm, J.League, K League 1 và Thai League 1 là ba điểm đến quen thuộc của cầu thủ Việt Nam. Mỗi điểm đến có một động cơ khác nhau. J.League hấp dẫn bởi chất lượng tổ chức và khả năng quảng bá thương mại; K League 1 hấp dẫn bởi cạnh tranh chuyên môn và mức lương ổn định; Thai League 1 hấp dẫn bởi sự gần gũi về văn hóa, khí hậu và yêu cầu thích nghi thấp hơn. Đằng sau mỗi bản hợp đồng xuất ngoại là một mạng lưới trung gian. Và trong mạng lưới đó, có một cơ chế ít được nhắc đến nhưng lại quyết định dòng tiền chảy về đâu: cơ chế đền bù đào tạo và đoàn kết của FIFA.

Cơ chế này quy định rằng khi một cầu thủ được chuyển nhượng quốc tế, câu lạc bộ và trường học đã đào tạo anh ta trong khoảng thời gian từ 12 đến 23 tuổi được hưởng một phần nhỏ trong khoản phí chuyển nhượng. Ở châu Âu, đây là một phần không thể thiếu của mọi thương vụ. Ở Việt Nam, nó thường bị bỏ qua, thậm chí không được biết đến. Tôi từng ngồi với một huấn luyện viên lò trẻ ở miền Trung, người đã dạy một cầu thủ hiện đang chơi ở nước ngoài từ khi cậu bé mười hai tuổi. Khi tôi hỏi anh có nhận được tiền đền bù đào tạo nào không, anh cười và nói: “Tôi không biết phải đòi ai.” Đó là khoảnh khắc tôi hiểu rằng bản đồ quyền lực của bóng đá Việt Nam không chỉ thiếu tiền, mà còn thiếu người giữ ký ức về việc ai đã tạo ra giá trị của cầu thủ.

Mùa hè bóng đá ngừng thở, tôi vẽ bản đồ để giữ những người thợ nhỏ không bị lãng quên. Câu này tôi viết cho chính mình trong một giai đoạn bóng đá toàn cầu đình trệ, và nó đúng với Việt Nam hơn bất cứ đâu. Những người thợ nhỏ ở đây không phải là các ngôi sao trên bảng tin, mà là các huấn luyện viên lò trẻ, các tuyển trạch viên địa phương, các điều phối viên hồ sơ. Họ là những người biết rõ một cầu thủ đã tập ở đâu, ở tuổi nào, dưới bàn tay của ai. Nhưng họ không có ghế trong các cuộc đàm phán phí chuyển nhượng, và tiếng nói của họ hầu như không xuất hiện trong các bản hợp đồng.

Có một nghịch lý trong cách thị trường chuyển nhượng Việt Nam vận hành: càng có nhiều cầu thủ xuất ngoại thành công, áp lực lên các câu lạc bộ trong nước càng tăng, nhưng năng lực giữ chân và định giá của họ lại càng yếu. Một câu lạc bộ đào tạo ra cầu thủ nhưng không giữ được anh ta quá hai, ba mùa giải đỉnh cao. Phần lớn giá trị kinh tế của cầu thủ đó được tạo ra ở nước ngoài, trong khi chi phí đào tạo lại nằm trong nước. Đây là một dạng thâm hụt cấu trúc mà bảng xếp hạng không phản ánh.

Ban tổ chức các giải châu Á cũng đang thay đổi cách tiếp cận. Các suất dự AFC Champions League Elite, AFC Champions League Two và AFC Challenge League gắn chặt với tiêu chuẩn cấp phép câu lạc bộ, bao gồm yêu cầu về cơ sở hạ tầng, tài chính và quản trị. Với các câu lạc bộ V.League phụ thuộc vào tiền ông bầu, việc đáp ứng các tiêu chuẩn này là một thách thức thật sự, không phải chỉ là thủ tục giấy tờ. Khi một câu lạc bộ phải chọn giữa việc đầu tư vào học viện hay mua một ngoại binh cho mùa giải trước mắt, dòng tiền thường chảy về phía khoản đầu tư ngắn hạn.

Một vấn đề khác ít được nói đến là sở hữu đa câu lạc bộ. Cấu trúc này đang trở thành chủ đề nóng ở Đông Nam Á, nơi cùng một nhóm chủ có thể nắm cổ phần ở nhiều đội bóng khác nhau. Ở châu Âu, điều này đã tạo ra rủi ro khi hai câu lạc bộ liên kết cùng đủ điều kiện dự một giải châu lục. Ở Đông Nam Á, các quy định còn chỗ cho những khoảng xám. Với một thị trường chuyển nhượng Việt Nam đang tìm cách chuyên nghiệp hóa, đây là rủi ro cần được nhìn thẳng thay vì né tránh.

Chữ ký khô mực, nhưng câu chuyện của một thương vụ thì sống mãi trong những cuộc điện thoại. Trong nhiều năm làm nghề, tôi học được rằng giá trị thật của một thương vụ không nằm ở con số công bố, mà ở câu hỏi: ai là người thật sự ra quyết định, và ai là người bị bỏ lại phía sau. Ở V.League, câu hỏi đó thường không có câu trả lời rõ ràng. Nhưng chính vì thế, nó đáng được đặt ra nhiều hơn, không phải ít hơn.

Người gác đền tìm lại giọng nói không phải khi được vỗ tay, mà khi có người ngồi cạnh. Những huấn luyện viên lò trẻ, những điều phối viên hồ sơ, những người ghi chép tỉ mỉ từng bước phát triển của một cầu thủ — họ là những người gác đền thầm lặng của bóng đá Việt Nam. Họ không cần được tung hô. Họ cần được ngồi vào bàn đàm phán, được hỏi ý kiến, được ghi nhận trong hồ sơ chuyển nhượng.

Nhìn về phía trước, thị trường chuyển nhượng Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ. Nếu các câu lạc bộ học được cách ghi nhận và định giá tài sản đào tạo của mình, dòng tiền từ nước ngoài có thể quay trở lại nuôi hệ thống trẻ thay vì chỉ chảy một chiều ra khỏi biên giới. Nếu họ tiếp tục coi chuyển nhượng là một cuộc thương lượng cá nhân giữa ông bầu và đại diện, thì mỗi cầu thủ xuất ngoại sẽ là một lần bóng đá Việt Nam tự làm nghèo chính mình.

Những thương vụ tiếp theo sẽ không được quyết định bởi ai trả nhiều tiền nhất. Chúng sẽ được quyết định bởi ai hiểu rõ nhất giá trị thật của cầu thủ, và ai nhớ được rằng đằng sau mỗi bản hợp đồng là một người đã dạy cậu bé đó những bước chạm bóng đầu tiên.