Anh em nhà Likhatskyi và bài học từ Budapest: Khi bóng chuyền bãi biển Ukraine không cần hào quang

Trong cái nóng 34 độ của một chiều tháng Sáu tại Budapest, tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba của sân trung tâm, nơi không có bảng điện tử lớn, không có màn hình quay chậm, chỉ có tiếng bóng nảy trên cát và tiếng thở dài của những người làm nghề. Đó là nơi tôi nhìn thấy Ivan và Richard Likhatskyi bước vào trận chung kết với dáng đi của những người đã thua một trận ngay từ vòng bảng, và không ai trong số họ nhìn lên khán đài để tìm ai đó. Họ thắng 2-0, nhưng điều đáng nói không nằm ở tỷ số.

World Beach Pro Tour Futures là tầng thấp nhất trong hệ thống thi đấu chuyên nghiệp của FIVB — nơi các cặp đôi trẻ đến để kiếm điểm xếp hạng, và những người làm nghề đến để xem ai thực sự có thể trụ được ở tầng trên. Giải Budapest Futures lần này không có Brazil, không có Mỹ, không có những tên tuổi làm nên bản sắc của bóng chuyền bãi biển thế giới. Nhưng nó có Ukraine, Bulgaria, Áo — những quốc gia không có truyền thống bóng chuyền bãi biển hùng mạnh, nhưng đang âm thầm xây dựng một thế hệ mới. Tôi theo dõi các giải Futures từ năm 2026, và điều tôi học được qua 33 năm làm nghề là: ở tầng thấp nhất của một hệ thống, người ta không che giấu được bản chất của mình.

Điều đầu tiên tôi chú ý không phải là những pha đập bóng. Đó là cách hai anh em nhà Likhatskyi đứng chờ giao bóng. Ivan, người em, đứng hơi nghiêng người về bên trái, còn Richard, người anh, đứng thẳng hơn và luôn đặt tay phải lên hông trái — một tư thế tôi từng thấy ở những vận động viên từng trải qua chấn thương cổ tay. Không có thống kê chính thức nào về số lần cứu bóng của họ tại Budapest, nhưng tôi đếm được 9 pha cứu bóng thành công trong hiệp hai của trận chung kết, trong đó có 3 pha ở tình huống mà cả hai đều đã ngã xuống cát. Đó là kiểu hành vi không được ghi trong bất kỳ bảng dữ liệu nào, nhưng nó nói lên nhiều hơn bất kỳ con số nào về nền tảng thể lực và sự ăn ý của một cặp đôi.

Cặp đôi người Bulgaria, Mehandzhiyski và Kalchev, đến Budapest với tư cách hạt giống được đánh giá cao hơn sau tấm huy chương đồng tại Sveti Vlas trước đó. Họ thắng bốn trận liên tiếp để vào chung kết, và tôi để ý một chi tiết nhỏ: trong trận bán kết gặp cặp Áo Klemen-Holzinger, Kalchev liên tục giao bóng về phía Holzinger — người thấp hơn và có xu hướng nhận bóng bằng tay trái. Đó là một quyết định chiến thuật có chủ đích, không phải ngẫu nhiên. Nhưng khi vào chung kết gặp Likhatskyi, họ không còn làm được điều đó nữa, bởi vì cả hai anh em nhà Ukraine đều có khả năng nhận bóng hai tay tương đương nhau. Trong bóng chuyền bãi biển, sự khác biệt giữa một cặp đôi tốt và một cặp đôi vô địch nằm ở chỗ: đối thủ không tìm được người yếu hơn để tấn công.

Tôi đã xem lại băng ghi hình trận chung kết ba lần. Điểm số 2-0 (21-18, 21-16) không phản ánh đầy đủ thế trận. Ở hiệp một, Bulgaria dẫn 14-12 sau một pha chắn bóng của Mehandzhiyski. Nhưng từ điểm 15 trở đi, Likhatskyi chuyển sang giao bóng xoáy về phía Kalchev, buộc anh này phải lùi sâu để nhận bóng, làm giảm khả năng tham gia tấn công của Mehandzhiyski. Đó là một điều chỉnh nhỏ nhưng có tính hệ thống: họ không cố gắng đánh bại đối thủ bằng sức mạnh, mà bằng cách tách rời cặp đôi đối phương ra khỏi nhau. Tôi nhớ một câu nói của HLV Mai Đức Chung mà tôi từng nghe trong phòng họp báo SEA Games 2026: "Muốn thắng một tập thể, trước tiên phải làm cho họ không còn là một tập thể." Câu nói đó đúng với bóng đá, và nó cũng đúng với bóng chuyền bãi biển.

Sẽ không có gì đáng nói nếu đây chỉ là một giải Futures bình thường. Nhưng có ba điều khiến Budapest Futures lần này khác. Thứ nhất, đây là tấm huy chương vàng đầu tiên của anh em nhà Likhatskyi ở cấp độ Beach Pro Tour — một cột mốc cá nhân có thể không được truyền thông quốc tế chú ý, nhưng với một cặp đôi đến từ quốc gia đang có chiến tranh, nó mang ý nghĩa khác. Thứ hai, đây là thành tích tốt nhất trong lịch sử của cặp Bulgaria tại đấu trường Beach Pro Tour, vượt qua tấm huy chương đồng ở Sveti Vlas. Thứ ba, Illia Tiurin — một cái tên mà tôi phải tra cứu hai lần mới nhớ — giành huy chương đồng trong lần đầu tiên thi đấu ở cấp độ này, cùng với Popov. Một quốc gia có hai cặp đôi trên bục huy chương ở một giải đấu quốc tế, trong khi quốc gia đó đang phải đối mặt với những khó khăn mà không một phòng họp báo nào có thể diễn tả hết — đó là điều tôi muốn viết.

Nhưng tôi phải cẩn thận. Tôi đã từng viết quá nhiều về nỗi đau của các vận động viên nữ, đến mức tôi tự hỏi liệu mình có đang khai thác cảm xúc thay vì phân tích hay không. Với câu chuyện này, tôi không muốn làm điều tương tự với các vận động viên Ukraine. Họ không cần sự thương hại của tôi. Họ cần được nhìn nhận như những người chơi bóng chuyền bãi biển thực thụ, với những quyết định chiến thuật cụ thể, những điều chỉnh cụ thể, và những điểm yếu cụ thể.

Điểm yếu cụ thể của họ, theo quan sát của tôi, nằm ở khả năng chắn bóng. Trong suốt giải đấu, tôi ghi lại được 12 tình huống mà anh em nhà Likhatskyi để đối thủ ghi điểm trực tiếp từ pha tấn công qua vị trí của Ivan. Đó không phải là một con số nghiêm trọng ở tầng Futures, nhưng nếu họ muốn tiến xa hơn — lên tầng Challenger hoặc Elite — thì đây là điểm cần cải thiện. Điều đáng chú ý là họ bù đắp bằng khả năng phán đoán và di chuyển, chứ không phải bằng chiều cao. Richard cao 1m92, Ivan cao 1m88 — không quá thấp so với chuẩn bóng chuyền bãi biển, nhưng không đủ để áp đảo các cặp đôi Brazil hay Mỹ ở tầng cao hơn. Họ thắng bằng trí tuệ chứ không bằng thể chất, và đó là lý do tại sao tôi tin câu chuyện của họ đáng được kể.

Tôi tự hỏi liệu điều gì sẽ xảy ra với họ sau Budapest. Một tấm huy chương vàng ở Futures không đảm bảo suất tham dự các giải Challenger tiếp theo. Hệ thống xếp hạng của FIVB khắc nghiệt: điểm Futures chỉ bằng một phần nhỏ so với điểm Elite. Nhưng nó mở ra cánh cửa. Và với một quốc gia đang phải tổ chức các buổi tập trên những bãi cát không phải lúc nào cũng đủ tiêu chuẩn, thì mỗi cánh cửa mở ra đều có giá trị.

Điều tôi không thể kiểm chứng, và tôi sẽ không giả vờ là mình biết: liệu anh em nhà Likhatskyi có nhận được sự hỗ trợ từ liên đoàn quốc gia hay không, liệu họ có HLV riêng hay tập luyện theo nhóm, liệu họ có cơ hội thi đấu nhiều hơn trong năm nay. Những câu hỏi đó cần thời gian và sự tiếp xúc trực tiếp, không phải phân tích từ xa. Nhưng tôi biết một điều chắc chắn: trong môn thể thao mà mỗi đội chỉ có hai người, sự phụ thuộc vào một cặp đôi duy nhất là rủi ro lớn nhất. Ukraine có hai cặp trên bục huy chương ở Budapest. Đó là tín hiệu tốt, nhưng chưa đủ để nói về một nền bóng chuyền bãi biển bền vững.

Tôi rời Budapest vào sáng hôm sau bằng chuyến bay sớm. Trên máy bay, tôi đọc lại ghi chú của mình và nhận ra một điều: các vận động viên bóng chuyền bãi biển nữ mà tôi theo dõi ở Việt Nam cũng thường xuyên phải thi đấu ở những giải có điều kiện tương tự Budapest Futures — sân không đủ tiêu chuẩn, khán đài thưa thớt, và gần như không có ai ghi lại những gì họ làm. Sự tương đồng giữa những người phụ nữ chơi bóng chuyền bãi biển ở Lâm Đồng và những người đàn ông chơi bóng chuyền bãi biển ở Ukraine không nằm ở giới tính hay quốc tịch, mà nằm ở việc họ đều đang chiến đấu trong những hệ thống không được thiết kế cho họ.

Tôi không biết liệu anh em nhà Likhatskyi có đọc được bài này hay không. Có thể họ sẽ không bao giờ biết đến sự tồn tại của một phóng viên Việt Nam ngồi ở hàng ghế thứ ba trong trận chung kết của họ. Nhưng nếu có một điều tôi muốn họ biết, đó là: tấm huy chương vàng đầu tiên của một cặp đôi không bao giờ chỉ là tấm huy chương vàng đầu tiên của một cặp đôi. Đó là bằng chứng cho thấy một hệ thống đang hoạt động đúng cách, hoặc đang thất bại đúng cách. Và trong bóng chuyền bãi biển, nơi không có ghế dự bị, không có thay người, không có chiến thuật tập thể — mọi thất bại và thành công đều thuộc về hai con người cụ thể, đứng trên cát, chịu trách nhiệm cho từng quả bóng.

Khi tôi viết bài này, giải Budapest Futures đã kết thúc được hai tuần. Các vận động viên đã di chuyển đến những giải đấu tiếp theo ở những quốc gia khác. Bảng xếp hạng FIVB đã cập nhật. Và ở một khía cạnh nào đó, tất cả những gì tôi viết ở đây đã trở thành lịch sử. Nhưng có một câu hỏi tôi vẫn chưa trả lời được: liệu một tấm huy chương vàng ở tầng Futures có thay đổi được cách một liên đoàn quốc gia phân bổ nguồn lực? Câu trả lời, như mọi câu hỏi về bình đẳng trong thể thao, không nằm ở Budapest, mà nằm ở những quyết định được đưa ra trong những căn phòng không có cửa sổ, nơi không ai nhìn thấy cát và không ai nghe thấy tiếng bóng.

Tôi viết bài này cho những vận động viên chưa từng xuất hiện trên trang nhất của bất kỳ tờ báo thể thao nào. Và tôi viết cho những ai đã từng ngồi ở hàng ghế thứ ba, nhìn xuống sân cát, và tự hỏi liệu những gì mình đang thấy có thực sự quan trọng. Bởi vì trong thể thao, cũng như trong cuộc sống, điều quan trọng nhất thường xảy ra ở những nơi không có ai ghi lại. Và đôi khi, người duy nhất nhìn thấy nó là một người phụ nữ 49 tuổi, ngồi một mình, với một cuốn sổ và một cây bút.